Pasza treściwa to jeden z dwóch głównych filarów żywienia zwierząt gospodarskich. Czym dokładnie jest, jakie ma rodzaje i kiedy jej stosowanie przynosi realne korzyści zdrowotne dla stada?

Czym jest pasza treściwa? Definicja i klasyfikacja

Pasza treściwa to karma o wysokiej koncentracji składników odżywczych, niskiej zawartości włókna surowego poniżej 18% suchej masy i wysokiej wartości energetycznej lub białkowej.

Taką definicję przyjmują zarówno podręczniki zootechniczne, jak i regulacje unijne dotyczące obrotu materiałami paszowymi. Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 767/2009 w sprawie wprowadzania na rynek i stosowania pasz ustanawia ramy klasyfikacji i etykietowania materiałów paszowych. Instytut Zootechniki Państwowy Instytut Badawczy (IZ-PIB) wydaje szczegółowe normy żywieniowe dla poszczególnych gatunków zwierząt hodowlanych, które wyznaczają dopuszczalne poziomy udziału pasz treściwych w dawce. Warto sięgać bezpośrednio do tych dokumentów przy projektowaniu dawek pokarmowych dla większych stad.

Podstawowy podział pasz w zootechnice wyróżnia trzy grupy: pasze objętościowe (suche i soczyste), pasze treściwe oraz dodatki paszowe. Pasza objętościowa soczysta, taka jak kiszonka z kukurydzy czy zielonki, stanowi bazę żywienia przeżuwaczy. Pasze treściwe pełnią rolę uzupełniającą, ale przy intensywnej produkcji ich udział w dawce może sięgać nawet 50-60% suchej masy.

Termin "pasza" w szerokim sensie obejmuje każdy materiał przetworzony, półprzetworzony lub nieprzetworzony przeznaczony do karmienia zwierząt. Niska zawartość włókna odróżnia paszę treściwą od pasz objętościowych i determinuje jej szybkie trawienie oraz wysoką przyswajalność energii.

Rodzaje pasz treściwych i ich charakterystyka

Pasze treściwe dzielą się na energetyczne, białkowe i mieszanki uzupełniające. Każda z tych grup różni się składem, wartością odżywczą i zastosowaniem u konkretnych gatunków zwierząt.

Pasze energetyczne: ziarno zbóż i tłuszcze

Pasze energetyczne dostarczają przede wszystkim skrobi i tłuszczów, stanowiąc główne źródło energii metabolicznej u zwierząt o wysokich potrzebach produkcyjnych.

Ziarno zbóż to najszerzej stosowana grupa w tej kategorii. Kukurydza wyróżnia się najwyższą zawartością skrobi (ok. 70% suchej masy) i energii metabolicznej, dlatego dominuje w żywieniu drobiu i trzody chlewnej. Pszenica i jęczmień mają nieco niższy poziom skrobi, ale lepszy profil aminokwasowy. Owies, ze względu na wyższą zawartość tłuszczu i włókna, sprawdza się szczególnie w żywieniu koni, gdzie zbyt szybkie fermentowanie skrobi jest niepożądane. Żyto stosuje się ostrożnie, ponieważ zawiera arabinoksylany utrudniające trawienie u drobiu. Każde z tych ziaren wymaga odpowiedniego przygotowania: rozdrobnienia, gniecenia lub ekspandowania, by zwiększyć dostępność skrobi dla enzymów trawiennych.

Do pasz energetycznych zalicza się również tłuszcze chronione stosowane u krów mlecznych oraz wysłodki buraczane, które łączą cechy energetyczne z umiarkowaną zawartością włókna.

Pasze białkowe: śruty i nasiona

Pasze białkowe zawierają powyżej 20% białka surowego i służą do bilansowania aminokwasów egzogennych w dawce pokarmowej bydła, trzody chlewnej, drobiu i koni.

Śruta sojowa pozostaje globalnym standardem wśród roślinnych źródeł białka: dostarcza ok. 44-48% białka surowego i korzystny profil aminokwasów egzogennych, w tym lizyny i metioniny. Nasiona roślin strączkowych, takich jak groch, bobik czy łubin, stanowią krajową alternatywę dla importowanej soi i zyskują na znaczeniu w kontekście rolnictwa ekologicznego oraz strategii GMO-free. Śruta rzepakowa, produkt uboczny tłoczenia oleju, dostarcza 34-38% białka i jest powszechnie stosowana w żywieniu bydła mlecznego jako tańszy zamiennik śruty sojowej.

W żywieniu drobiu i trzody stosuje się niekiedy mączki zwierzęce (mączka rybna, mączka z owadów), których stosowanie regulują osobne przepisy unijne. Mączka z czarnej muchy żołnierskiej (Hermetia illucens) zyskuje coraz większe zainteresowanie badaczy jako zrównoważone źródło białka i tłuszczu, a jej stosowanie w żywieniu drobiu i świń zostało w UE dopuszczone od 2017 roku.

Skład paszy treściwej i wartości odżywcze

Skład paszy treściwej obejmuje surowce energetyczne, białkowe i mineralne uzupełnione premiksy witaminowo-mineralnymi. Proporcje tych składników zależą od gatunku zwierzęcia i fazy produkcji.

Gotowe mieszanki treściwe (koncentraty, śruty paszowe, granulaty) produkowane są według receptur uwzględniających normy żywieniowe danego gatunku. Premiks witaminowo-mineralny to składnik dodawany w niewielkich ilościach (0,5-2% mieszanki), ale jego rola jest nieproporcjonalnie duża: uzupełnia niedobory witamin A, D, E, selenu, cynku i miedzi, które trudno zbilansować samymi surowcami. Pominięcie premiksowania przy żywieniu wyłącznie zbożem to częsty błąd w małych gospodarstwach, prowadzący do niedoborów i obniżenia odporności stada.

Przy ocenie wartości odżywczej pasz treściwych stosuje się kilka wskaźników:

• zawartość białka surowego (g/kg suchej masy)
• poziom energii metabolicznej (MJ ME/kg) lub energii netto laktacji (NEL) dla krów
• strawność organiczna i bilans aminokwasowy
• zawartość włókna surowego (im niższa, tym wyższa koncentracja energii)
• poziom substancji antyodżywczych (np. glukozynolanów w rzepaku, tanin w bobie)

Świadome projektowanie dawki pokarmowej wymaga znajomości tych parametrów, dostępnych w tabelach składu i wartości pokarmowej pasz IZ-PIB, aktualizowanych co kilka lat.

Zastosowanie pasz treściwych w żywieniu różnych gatunków

Pasze treściwe stosuje się u bydła, trzody chlewnej, drobiu, koni i zwierząt łownych. Udział, forma i skład dawki różnią się znacząco w zależności od fizjologii trawienia i celu produkcyjnego.

Pasza dla krów mlecznych i bydła opasowego

Pasza dla krów mlecznych musi pokrywać deficyt energetyczny w szczycie laktacji, gdy pobranie suchej masy nie nadąża za produkcją mleka, co wymaga wysokiej koncentracji energii netto laktacji w dawce.

Krowy mleczne o wydajności powyżej 30 litrów dziennie potrzebują dawki zbilansowanej pod kątem energii netto laktacji i białka metabolicznego. System TMR (Total Mixed Ration) polega na mieszaniu wszystkich składników dawki, w tym kiszonki z kukurydzy, pasz objętościowych i treściwych, w jeden jednorodny pokarm podawany do woli. Alternatywą jest PMR (Partial Mixed Ration), gdzie część pasz treściwych dozuje się indywidualnie przez stację paszową. Badania przeprowadzone na fermach w Europie Zachodniej wskazują, że TMR zmniejsza ryzyko kwasicy żwacza i wyrównuje pobranie paszy między osobnikami.

Kwasica żwacza (acidosis ruminalis) to jedno z najpoważniejszych zagrożeń przy nadmiernym udziale pasz treściwych u bydła. Szybka fermentacja skrobi w żwaczu obniża pH poniżej 5,8, co zaburza mikroflorę żwacza, prowadzi do lamitisu (ochwatu), obniżenia zawartości tłuszczu w mleku i długoterminowych problemów z płodnością. Bezpieczny udział pasz treściwych w dawce dla krów nie powinien przekraczać 50-55% suchej masy, a każde zwiększenie ilości zbóż powinno przebiegać stopniowo przez minimum 2-3 tygodnie.

Pasze treściwe dla trzody chlewnej, drobiu i koni

Trzoda chlewna i drób jako monogastryki bazują niemal wyłącznie na paszach treściwych, bo ich układ trawienny nie przetwarza skutecznie dużych ilości włókna surowego obecnego w paszach objętościowych.

W żywieniu świń stosuje się mieszanki pełnoporcjowe (granulaty lub mąki) skomponowane ze zbóż, śruty sojowej, rzepakowej i premiksów. Prosiaki wymagają pasz wysokostrawnych z dużym udziałem laktozy i białka zwierzęcego, tuczniki zaś otrzymują dawki zoptymalizowane pod kątem przyrostów masy i konwersji paszy. Drób (brojlery, nioski, indyki) żywiony jest podobnie, ale receptury różnią się profilem aminokwasowym dostosowanym do szybkiego wzrostu mięśni lub produkcji jaj.

Konie to przypadek szczególny: jako zwierzęta o wrażliwym układzie trawiennym powinny otrzymywać pasze treściwe z dużą ostrożnością. Nadmiar skrobi w jelicie cienkim konia, który nie zostaje strawiony przed dotarciem do jelita grubego, fermentuje tam i może wywołać ochwat (laminitis) lub kolkę. Bezpieczna dawka skrobi dla konia nie powinna przekraczać 1 g na kilogram masy ciała w jednym posiłku, co przy koniu 500 kg oznacza maksymalnie 500 g skrobi z jednego posiłku.

Pasze treściwe stosuje się również w żywieniu zwierząt łownych: sarn, jeleni i dzików. Dokarmianie tych gatunków mieszankami zbożowymi lub granulowanymi koncentratami jest praktyką stosowaną przez koła łowieckie, szczególnie zimą, gdy dostępność naturalnego pokarmu jest ograniczona. Stosowanie pasz przemysłowych przeznaczonych dla zwierząt łownych reguluje ustawa Prawo łowieckie oraz wytyczne Polskiego Związku Łowieckiego, które zalecają ostrożność przy podawaniu zbóż sarnowatym ze względu na ryzyko wzdęć i zaburzeń fermentacji.

Przechowywanie pasz treściwych i ryzyko mykotoksyn

Pasze treściwe należy magazynować w suchych, wentylowanych pomieszczeniach przy wilgotności ziarna poniżej 14%, bo wyższe zawilgocenie sprzyja pleśnieniu i powstawaniu mykotoksyn szkodliwych dla zwierząt.

Mykotoksyny (aflatoksyny, deoksyniwalenol, zearalenon, fumonizyny) to metabolity grzybów pleśniowych, które mogą powstawać zarówno w polu, jak i podczas magazynowania. Aflatoksyna B1 jest szczególnie niebezpieczna, ponieważ metabolizuje się u krów do aflatoksyny M1 wydzielanej do mleka, co stanowi zagrożenie dla zdrowia konsumentów. Rozporządzenie (WE) nr 1881/2006 ustala maksymalne poziomy aflatoksyny M1 w mleku surowym na 0,05 µg/kg.

Zasady bezpiecznego przechowywania pasz treściwych obejmują kilka punktów:

• magazynowanie w workach lub silosach zabezpieczonych przed wilgocią i gryzoniami
• rotacja zapasów według zasady FIFO (pierwsze weszło, pierwsze wyszło)
• regularne sprawdzanie daty ważności i organoleptyczna ocena paszy (zapach, kolor, obecność grudek)
• stosowanie środków wiążących mykotoksyny (glinokrzemiany, węgiel aktywny) jako profilaktyka przy ryzykownych partiach ziarna
• unikanie mieszania starych i świeżych partii pasz

Granulowane mieszanki treściwe w oryginalnych, zamkniętych workach zachowują trwałość zazwyczaj przez 3-6 miesięcy od daty produkcji, ale po otwarciu powinny być zużyte w ciągu 4-6 tygodni. Ziarno zbóż przechowywane w suchych warunkach może być bezpieczne przez 12-18 miesięcy.

Pasza treściwa a pasza objętościowa: jak łączyć oba typy w zbilansowanej dawce

Prawidłowe żywienie przeżuwaczy wymaga proporcjonalnego łączenia pasz objętościowych i treściwych. Pasze objętościowe zapewniają zdrowie żwacza, a treściwe pokrywają deficyt energetyczny przy wysokiej produkcji.

Pasze objętościowe, zarówno suche (siano, słoma) jak i pasze objętościowe soczyste (kiszonka z kukurydzy, kiszonka z traw, buraki), dostarczają włókna niezbędnego do prawidłowej motoryki żwacza i utrzymania odpowiedniego pH. Bez odpowiedniej ilości włókna strukturalnego (minimum 15% NDF ze słomy lub siana w dawce) nawet dobrze zbilansowana pasza treściwa nie zapewni optymalnej fermentacji żwaczowej.

Projektując dawkę pokarmową dla bydła, stosuje się zasadę, że stosunek pasz objętościowych do treściwych powinien wynosić co najmniej 60:40 (w przeliczeniu na suchą masę) dla krów w szczycie laktacji i 70:30 lub więcej dla krów zasuszonych i jałówek. Odstępstwa od tych proporcji bez monitoringu zdrowotnego stada niosą realne ryzyko zaburzeń metabolicznych.

Właściwe połączenie obu typów pasz, dostosowane do etapu produkcji, kondycji zwierząt i składu chemicznego dostępnych surowców, to zadanie wymagające wiedzy zootechnicznej lub konsultacji z doradcą żywieniowym. Błędy w bilansowaniu dawki kosztują hodowcę nie tylko obniżoną produkcją, ale przede wszystkim wydatkami weterynaryjnymi i skróconym użytkowaniem zwierząt.